Ευρώπη / Το χαμένο μέλλον τροφοδοτεί την ακροδεξιά

Oι Ευρωπαίοι δεν φαίνεται να έχουν πάψει να πιστεύουν στην ανάγκη της Ευρώπης. Έχουν πάψει όμως σε μεγάλο βαθμό να πιστεύουν ότι η σημερινή Ευρώπη μπορεί να γίνει εκείνη που θα ήθελαν. Και σε αυτή την απόσταση ανάμεσα στην επιθυμία και την προσδοκία βρίσκει πρόσφορο έδαφος η ακροδεξιά.

    Η ακροδεξιά διεκδικεί πλέον τη δική της εκδοχή της Ευρώπης. Περισσότερη εξουσία στα εθνικά κράτη, αυστηρότερα σύνορα, οικονομική και στρατιωτική ανεξαρτησία και επιστροφή σε μια υποτιθέμενη «χριστιανική Ευρώπη», την ταυτότητα της οποίας παρουσιάζει ως απειλούμενη από τη μετανάστευση και ιδιαίτερα από το Ισλάμ.

 

Μιχάλης Τρίκκας

Η Ευρώπη ανάμεσα στην ενοποίηση και τον εθνικισμό

Οι Ευρωπαίοι δεν φαίνεται να έχουν πάψει να πιστεύουν στην ανάγκη της Ευρώπης. Έχουν πάψει όμως σε μεγάλο βαθμό να πιστεύουν ότι η σημερινή Ευρώπη μπορεί να γίνει εκείνη που θα ήθελαν. Και σε αυτή την απόσταση ανάμεσα στην επιθυμία και την προσδοκία βρίσκει πρόσφορο έδαφος η ακροδεξιά.

Νέα έρευνα του European Council on Foreign Relations (ECFR) σε έξι χώρες δείχνει ότι το 73% εξακολουθεί να επιθυμεί μια Ευρώπη μεγαλύτερης ενότητας και πολιτικής ολοκλήρωσης, ειρήνης και ασφάλειας ή ευημερίας. Μόλις το 13% θέλει λιγότερη Ευρώπη ή ακόμη και διάλυση της ΕΕ.

Την ίδια στιγμή, όμως, το 68% θεωρεί ότι η Ευρώπη βρίσκεται σε παρακμή ή έχει χάσει τη σταθερότητα του παρελθόντος, το 74% πιστεύει ότι δεν αντιμετωπίζει αποτελεσματικά τις μεγάλες προκλήσεις και το 56% βλέπει το μέλλον της σε κίνδυνο.

Η αντίφαση αυτή βοηθά να εξηγηθεί μια σημαντική μεταμόρφωση της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς. Το Brexit δεν αποτελεί πλέον το κυρίαρχο πρότυπό της. Η Μαρίν Λεπέν δεν ζητά έξοδο από το ευρώ, η Τζόρτζια Μελόνι δεν οδήγησε την Ιταλία προς την έξοδο από την ΕΕ και η «Ευρώπη των εθνών» έχει αντικαταστήσει σε μεγάλο βαθμό την υπόσχεση της αποχώρησης.

Η ακροδεξιά διεκδικεί πλέον τη δική της εκδοχή της Ευρώπης. Περισσότερη εξουσία στα εθνικά κράτη, αυστηρότερα σύνορα, οικονομική και στρατιωτική ανεξαρτησία και επιστροφή σε μια υποτιθέμενη «χριστιανική Ευρώπη», την ταυτότητα της οποίας παρουσιάζει ως απειλούμενη από τη μετανάστευση και ιδιαίτερα από το Ισλάμ.

Πρόκειται για ένα αποτελεσματικό μείγμα πραγματικών προβλημάτων και πολιτικών ψευδαισθήσεων. Η Ευρώπη αντιμετωπίζει πράγματι βιομηχανική υστέρηση, στρατιωτικές εξαρτήσεις και δυσκολίες στον ανταγωνισμό με τις ΗΠΑ και την Κίνα. Η επιστροφή αρμοδιοτήτων στα κράτη δεν σημαίνει όμως αυτομάτως επιστροφή του χαμένου ελέγχου. Οι αγορές, οι ενεργειακές εξαρτήσεις, οι τεχνολογικοί κολοσσοί και οι μεγάλες δυνάμεις δεν σταματούν στα εθνικά σύνορα. Ούτε η ιστορική Ευρώπη υπήρξε η πολιτισμικά ομοιογενής ήπειρος που υπονοεί η νοσταλγία για ένα χαμένο χριστιανικό παρελθόν.

Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά της αποτυχίας. Το κενό που εκμεταλλεύεται η ακροδεξιά δεν το δημιούργησε μόνη της. Η Κομισιόν και οι κυβερνήσεις που διαμόρφωσαν την ευρωπαϊκή ενοποίηση απέτυχαν να μετατρέψουν το ευρωπαϊκό σχέδιο σε ελκυστική πολιτική υπόσχεση. Για χρόνια η Ευρώπη μιλούσε στους πολίτες κυρίως με τη γλώσσα των κανόνων, των αγορών, της ανταγωνιστικότητας και των μεταρρυθμίσεων αντί να συνδέσει την ενοποίηση με περισσότερη αλληλεγγύη, ασφάλεια, κοινωνική προστασία και πραγματική δυνατότητα ελέγχου του μέλλοντος.

Γι’ αυτό και η άνοδος της ακροδεξιάς δεν είναι απλώς μια επιστροφή του εθνικισμού. Είναι μια σύγκρουση ανάμεσα σε διαφορετικές εκδοχές της Ευρώπης. Και όσο οι παραδοσιακές φιλοευρωπαϊκές δυνάμεις δεν μπορούν να αποδείξουν ότι η δική τους εκδοχή μπορεί πράγματι να βελτιώσει τη ζωή των Ευρωπαίων, η ακροδεξιά θα εξακολουθεί να έχει το πλεονέκτημα.

Μιχάλης Τρίκκας / Η ΑΥΓΗ