IBNA / Καύσιμα στα Βαλκάνια: Οι διαφορές στην αντλία αλλάζουν την οικονομία των συνόρων

Η περίπτωση Ελλάδας-Βουλγαρίας είναι χαρακτηριστική. Στην αμόλυβδη, η διαφορά των 53,4 λεπτών δημιουργεί ισχυρό κίνητρο για έναν ιδιώτη οδηγό· στο ντίζελ, όπου η ψαλίδα είναι μικρότερη, ο υπολογισμός αλλάζει. 

    Στα Βαλκάνια, η σύγκριση δεν τελειώνει στην τιμή της αντλίας: φορολογία, είδος καυσίμου και απόσταση από τα σύνορα καθορίζουν αν η διαφορά τιμής μετατρέπεται σε πραγματικό κίνητρο για τον καταναλωτή.

Η άνοδος των καυσίμων στη Νοτιοανατολική Ευρώπη δεν επιβαρύνει μόνο νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Οι μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ γειτονικών αγορών δημιουργούν κίνητρο για ανεφοδιασμό πέρα από τα σύνορα και εκθέτουν τις διαφορετικές φορολογικές και ρυθμιστικές επιλογές των κυβερνήσεων.

Μεταξύ των χωρών της περιοχής που εξετάζει το IBNA, η Ελλάδα καταγράφει την υψηλότερη τιμή αμόλυβδης. Σύμφωνα με το Weekly Oil Bulletin της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, στις 21 Σεπτεμβρίου η μέση τιμή της αμόλυβδης 95 ήταν €2,197 το λίτρο και του ντίζελ €2,224. Την ίδια εβδομάδα η βενζίνη κόστιζε €1,663 στη Βουλγαρία, €1,677 στην Κύπρο, €1,706 στη Σλοβενία, €1,796 στην Κροατία και €1,891 στη Ρουμανία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσιεύει χωριστά τιμές με και χωρίς φόρους, καθώς και στοιχεία για ΦΠΑ και ειδικούς φόρους, επιτρέποντας να διαχωριστεί η διεθνής τιμή του προϊόντος από την εθνική φορολογική επιβάρυνση.

Στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα η απόκλιση στην αμόλυβδη έφθανε τα 53,4 λεπτά ανά λίτρο, δηλαδή €26,70 σε ένα γέμισμα 50 λίτρων. Στο ντίζελ, όμως, η διαφορά ήταν αισθητά μικρότερη — περίπου 30 λεπτά ανά λίτρο. Η διάκριση έχει σημασία: το οικονομικό κίνητρο δεν είναι ίδιο για έναν οδηγό βενζινοκίνητου ΙΧ και για έναν επαγγελματία που χρησιμοποιεί πετρέλαιο κίνησης.

Οι αποκλίσεις αυτές αποδεικνύουν το κίνητρο, όχι την έκταση της διασυνοριακής κατανάλωσης. Δεν υπάρχουν συγκρίσιμα δημόσια στοιχεία που να δείχνουν πόσες διελεύσεις στα βαλκανικά σύνορα γίνονται ειδικά για ανεφοδιασμό, πόσα λίτρα αγοράζονται ή πόσα φορολογικά έσοδα μετακινούνται. Η επίδραση μπορεί συνεπώς να περιγραφεί, αλλά όχι να ποσοτικοποιηθεί με ασφάλεια.

Κράτη-μέλη της ΕΕ: η φορολογία πίσω από την τιμή

- Στην Ελλάδα, η απόσταση ανάμεσα στην τιμή πριν από τους φόρους και σε εκείνη που πληρώνει ο καταναλωτής αναδεικνύει τη σημασία της φορολογικής επιβάρυνσης στη διαμόρφωση της τελικής τιμής. Αυτό εξηγεί γιατί η σύγκριση με τις γειτονικές χώρες δεν μπορεί να περιορίζεται στη διεθνή τιμή του πετρελαίου: ΕΦΚ, ΦΠΑ και εθνικές παρεμβάσεις καθορίζουν σημαντικό μέρος της διαφοράς στην αντλία. Το Weekly Oil Bulletin καταγράφει χωριστά τις τιμές με και χωρίς φόρους ακριβώς για αυτή τη σύγκριση.

Η ελληνική πολιτική έχει βασιστεί σε ένα μείγμα προσωρινών μέτρων, περιορισμών στα περιθώρια κέρδους και παρεμβάσεων στην αγορά αντί μιας μόνιμης οριζόντιας μείωσης της φορολογίας. Στις παραμεθόριες περιοχές, όμως, η αποτελεσματικότητα οποιασδήποτε εθνικής πολιτικής συναντά έναν πρακτικό περιορισμό: όταν η διαφορά τιμής καλύπτει το κόστος της διαδρομής, ο καταναλωτής έχει τη δυνατότητα να αναζητήσει φθηνότερο καύσιμο στην άλλη πλευρά των συνόρων.

- Η Κύπρος αντιμετωπίζει παρόμοιο ζήτημα μέσω της Πράσινης Γραμμής, όπου έχουν καταγραφεί αναφορές για ανεφοδιασμό στις κατεχόμενες περιοχές λόγω χαμηλότερων τιμών. Δεν υπάρχουν, ωστόσο, επαρκή πρόσφατα στοιχεία που να επιτρέπουν εκτίμηση της κλίμακας. Η κυβέρνηση παρέτεινε έως τις 30 Νοεμβρίου τη μείωση του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης κατά 8,33 σεντ ανά λίτρο τόσο στη βενζίνη όσο και στο ντίζελ, συνδέοντας άμεσα τη φορολογική πολιτική με την προσπάθεια συγκράτησης της τελικής τιμής.

- Η Βουλγαρία βρίσκεται στην άλλη πλευρά της ελληνοβουλγαρικής διαφοράς τιμών. Η χαμηλότερη αμόλυβδη δημιουργεί σαφές οικονομικό κίνητρο για τον Έλληνα οδηγό που βρίσκεται κοντά στα σύνορα, χωρίς αυτό να επιτρέπει συμπέρασμα για τον πραγματικό όγκο της κίνησης. Για τη Σόφια, παράλληλα, το βασικό ζήτημα εφοδιασμού είναι το διυλιστήριο του Μπουργκάς και οι επιπτώσεις των κυρώσεων στη Lukoil. Στις 23 Σεπτεμβρίου το βουλγαρικό κοινοβούλιο ήρε την απαγόρευση εξαγωγών καυσίμων προς άλλες χώρες της ΕΕ, η οποία είχε επιβληθεί για την προστασία της εγχώριας αγοράς.

- Η Ρουμανία διαθέτει ισχυρότερη εγχώρια ενεργειακή βάση από αρκετές οικονομίες της περιοχής, αλλά παραμένει εκτεθειμένη στις εισαγωγές αργού και στις διακυμάνσεις του ντίζελ. Οι προσωρινές φορολογικές παρεμβάσεις του Βουκουρεστίου δείχνουν την ίδια βασική επιλογή που αντιμετωπίζουν οι περισσότερες κυβερνήσεις: πόσο από τη διεθνή αύξηση θα περάσει στον καταναλωτή και πόσο θα απορροφηθεί μέσω της φορολογίας ή άλλων μέτρων.

- Η Κροατία έχει χρησιμοποιήσει ανώτατες λιανικές τιμές, περιορισμούς στα εμπορικά περιθώρια και προσαρμογές των ειδικών φόρων. Η γειτνίαση με τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη προσθέτει και εδώ τη διασυνοριακή διάσταση, καθώς ακόμη και μια εθνικά ρυθμιζόμενη τιμή παραμένει εκτεθειμένη στη σύγκριση με την αγορά λίγα χιλιόμετρα μακρύτερα.

- Η Σλοβενία συνδυάζει ρυθμιζόμενες τιμές εκτός αυτοκινητοδρόμων με φορολογικές παρεμβάσεις. Η μικρότερη διαφορά με την Κροατία δείχνει το όριο του διασυνοριακού ανεφοδιασμού: όταν η εξοικονόμηση περιορίζεται σε λίγα ευρώ, χρόνος και απόσταση μπορούν να εξαλείψουν το όφελος.

Εκτός ΕΕ: μεγαλύτερο βάρος στη ρύθμιση και την επάρκεια

- Στην Τουρκία, οι χαμηλότερες τιμές σε όρους ευρώ δημιουργούν κίνητρο για ανεφοδιασμό από κατοίκους της ελληνικής μεθορίου, χωρίς διαθέσιμα στοιχεία που να επιτρέπουν εκτίμηση του όγκου. Η σύγκριση χρειάζεται επίσης προσοχή: συναλλαγματική ισοτιμία και αγοραστική δύναμη σημαίνουν ότι μια χαμηλή τιμή σε ευρώ δεν συνεπάγεται αντίστοιχα χαμηλό βάρος για τον Τούρκο καταναλωτή.

- Η Βόρεια Μακεδονία αποτελεί επίσης φθηνότερη αγορά για τη Βόρεια Ελλάδα. Οι λιανικές τιμές καθορίζονται μέσω του ρυθμιστικού μηχανισμού της Επιτροπής Ενέργειας και η απόκλιση από την ελληνική αγορά δημιουργεί κίνητρο για ανεφοδιασμό κοντά στα σύνορα. Και εδώ, όμως, η διαφορά τιμής δεν πρέπει να συγχέεται με μέτρηση πραγματικών διασυνοριακών ροών.

- Η Αλβανία βρίσκεται σε διαφορετική θέση, καθώς οι τιμές της παραμένουν υψηλές για τα δεδομένα της περιοχής. Η επαναφορά διοικητικών παρεμβάσεων στην αγορά περιορίζει τις διακυμάνσεις, αλλά δεν δημιουργεί αντίστοιχο πλεονέκτημα έναντι της ελληνικής αγοράς όπως εκείνο της Βουλγαρίας ή της Βόρειας Μακεδονίας.

- Στη Σερβία, η συζήτηση έχει μετακινηθεί από την τιμή στην επάρκεια. Τον Σεπτέμβριο η κυβέρνηση ανακοίνωσε την αποδέσμευση περίπου 5.000 τόνων ντίζελ από τα κρατικά αποθέματα, μετά τη διάθεση άλλων 23.000 τόνων επιχειρησιακών αποθεμάτων τον Αύγουστο. Οι υψηλές διεθνείς τιμές, η μείωση των εισαγωγών και τα χαμηλά επίπεδα του Δούναβη έχουν δυσκολέψει τον εφοδιασμό.

Στην ίδια εξίσωση βρίσκεται η NIS, η οποία λειτουργεί το μοναδικό διυλιστήριο της Σερβίας και καλύπτει έως το 80% της εγχώριας αγοράς. Η εταιρεία, στην οποία ρωσικές οντότητες διατηρούν πλειοψηφική συμμετοχή, βρίσκεται υπό αμερικανικές κυρώσεις και έχει ζητήσει νέα εξαίρεση για τη συνέχιση της λειτουργίας της. Η σερβική περίπτωση δείχνει πόσο γρήγορα ένα πρόβλημα τιμών μπορεί να μετατραπεί σε ζήτημα φυσικής επάρκειας και γεωπολιτικής.

- Το Μαυροβούνιο έχει επιλέξει άμεση παρέμβαση μέσω ειδικών φόρων και ανώτατων λιανικών τιμών. Στα μέσα Σεπτεμβρίου η μέγιστη τιμή είχε καθοριστεί στα €1,72 για την αμόλυβδη 95 και στα €1,90 για το ντίζελ, με τον υπολογισμό να ενσωματώνει κυβερνητική απόφαση για μείωση των ειδικών φόρων.

- Στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, η κατακερματισμένη διοικητική δομή δεν επιτρέπει να αντιμετωπίζεται η χώρα ως ενιαία ρυθμιστική αγορά. Στην Ομοσπονδία της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης, για παράδειγμα, η κυβέρνηση όρισε μέγιστο περιθώριο 0,06 μάρκα ανά λίτρο στη χονδρική και 0,25 μάρκα στη λιανική για μη προσθετικά πετρελαϊκά προϊόντα, ως μέτρο άμεσου ελέγχου των τιμών.

- Το Κόσοβο έχει κινηθεί μεταξύ διοικητικού καθορισμού ανώτατων τιμών και ελεύθερης αγοράς. Η εξάρτηση από εισαγωγές καθιστά την εγχώρια αγορά περισσότερο εκτεθειμένη σε εξωτερικές μεταβολές, αλλά τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν ασφαλή σύγκριση στρατηγικών αποθεμάτων με τις υπόλοιπες χώρες.

Η οικονομία των συνόρων

Το βασικό εύρημα δεν είναι ποια χώρα βρίσκεται πρώτη ή τελευταία στην κατάταξη. Είναι ότι η τελική τιμή στην αντλία αποτελεί προϊόν διεθνών τιμών, εθνικής φορολογίας και κρατικών παρεμβάσεων — και στα Βαλκάνια αυτή η διαφορά γίνεται άμεσα ορατή μόλις ο οδηγός περάσει τα σύνορα.

Η περίπτωση Ελλάδας-Βουλγαρίας είναι χαρακτηριστική. Στην αμόλυβδη, η διαφορά των 53,4 λεπτών δημιουργεί ισχυρό κίνητρο για έναν ιδιώτη οδηγό· στο ντίζελ, όπου η ψαλίδα είναι μικρότερη, ο υπολογισμός αλλάζει. Η απόσταση από τα σύνορα, το μέγεθος του ρεζερβουάρ και το είδος του καυσίμου καθορίζουν αν η μετακίνηση συμφέρει στην πράξη.

Για τις κυβερνήσεις, το δίλημμα είναι πιο σύνθετο. Η μείωση φόρων περιορίζει την τιμή αλλά έχει δημοσιονομικό κόστος. Τα πλαφόν και τα όρια στα περιθώρια συγκρατούν μέρος της αύξησης χωρίς να αλλάζουν το διεθνές κόστος του προϊόντος. Και όταν εμφανίζονται προβλήματα εφοδιασμού, όπως στη Σερβία ή γύρω από το διυλιστήριο του Μπουργκάς, η συζήτηση παύει να αφορά μόνο το πόσο κοστίζει το καύσιμο και περνά στο αν υπάρχει διαθέσιμο.

Οι διαφορές στην αντλία, επομένως, δεν αποδεικνύουν από μόνες τους πόση κατανάλωση ή πόσα φορολογικά έσοδα περνούν τα σύνορα. Δείχνουν όμως πού δημιουργείται το κίνητρο και γιατί οι εθνικές πολιτικές καυσίμων δεν λειτουργούν απομονωμένα σε μια περιοχή όπου η φθηνότερη αγορά μπορεί να βρίσκεται λίγα χιλιόμετρα μακριά.

Strategic Snapshot

Οι μεγάλες αποκλίσεις στις τιμές καυσίμων δημιουργούν ισχυρά κίνητρα διασυνοριακού ανεφοδιασμού, χωρίς διαθέσιμα στοιχεία που να μετρούν με ακρίβεια την έκταση των ροών. Η Ελλάδα καταγράφει την ακριβότερη αμόλυβδη μεταξύ των αγορών που εξετάζει το IBNA, με τη φορολογία και τις εθνικές παρεμβάσεις να αποτελούν κρίσιμο μέρος της διαφοράς.

IBNA Insight

Στα Βαλκάνια, η σύγκριση δεν τελειώνει στην τιμή της αντλίας: φορολογία, είδος καυσίμου και απόσταση από τα σύνορα καθορίζουν αν η διαφορά τιμής μετατρέπεται σε πραγματικό κίνητρο για τον καταναλωτή.

Πηγές: Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Weekly Oil Bulletin, International Energy Agency, Energy Community Secretariat, Reuters, Cargopedia, Υπουργείο Οικονομικών της Κυπριακής Δημοκρατίας, Υπηρεσία Προστασίας Καταναλωτή Κύπρου, Κυβέρνηση του Μαυροβουνίου, Κυβέρνηση της Ομοσπονδίας της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης, αρμόδιες κυβερνήσεις και εθνικές ρυθμιστικές αρχές.

αναδημοσίευση από IBNA

επιμέλεια: Σπύρος Γκανής